Co wchodzi do majątku wspólnego, a co zostaje osobiste

Zanim ktokolwiek zacznie dzielić majątek po rozwodzie, trzeba odpowiedzieć na pytanie, które brzmi banalnie, a rozstrzyga o całej sprawie: co właściwie podlega podziałowi. Zaskakująco często okazuje się, że najcenniejszy składnik wcale nie jest wspólny, albo odwrotnie, że wspólne jest coś, co przez lata uchodziło za własność jednej osoby.

Wspólność powstaje sama, bez podpisywania czegokolwiek

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje z mocy prawa wspólność majątkowa. Nie trzeba jej ustanawiać ani nawet o niej wiedzieć. Wyłączyć można ją umową majątkową małżeńską, czyli intercyzą, ale wymaga to formy aktu notarialnego i świadomej decyzji obojga.

Od tego momentu istnieją trzy masy majątkowe: majątek wspólny obojga małżonków oraz dwa majątki osobiste, po jednym dla każdego. Podziałowi po rozwodzie podlega tylko pierwsza z nich, natomiast między masami przepływają rozliczenia, i to właśnie one bywają najbardziej sporne.

Co należy do majątku wspólnego

Do majątku wspólnego trafia zasadniczo to, co zostało nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. W praktyce najczęściej są to:

• pobrane wynagrodzenie za pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
• nieruchomości i ruchomości kupione w trakcie małżeństwa, niezależnie od tego, kto figuruje w umowie,
• oszczędności i środki na rachunkach bankowych,
• dochody z majątku wspólnego, na przykład czynsz z wynajmowanego wspólnego mieszkania,
• środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków.

Warto zatrzymać się przy pierwszym punkcie, bo bywa źródłem nieporozumień. To, że jedno z małżonków zarabiało znacznie więcej albo że drugie przez lata nie pracowało zawodowo, samo w sobie nie zmienia charakteru tych środków. Wynagrodzenie zasila majątek wspólny bez względu na to, kto je otrzymał.

Podobnie jest z formalnym zapisem właściciela. Samochód zarejestrowany na jedno z małżonków i mieszkanie kupione w trakcie małżeństwa tylko na jedno nazwisko zwykle i tak należą do majątku wspólnego, jeśli sfinansowano je ze wspólnych środków.

Co zostaje majątkiem osobistym

Majątek osobisty to przede wszystkim to, co istniało przed ślubem, oraz to, co przypadło jednemu z małżonków w sposób ściśle z nim związany. Należą tu między innymi:

• przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności,
• przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej,
• prawa niezbywalne przysługujące tylko jednej osobie,
• przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
• odszkodowanie za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę,
• przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, czyli tak zwana surogacja.

Ostatni punkt jest ważniejszy, niż się wydaje. Jeśli ktoś sprzedał odziedziczone mieszkanie i za uzyskane pieniądze kupił inne, nowe mieszkanie co do zasady również pozostaje w jego majątku osobistym. Warunkiem jest jednak wykazanie tego przepływu, a po latach bywa to trudne dowodowo.

Największe pole sporu: składniki na styku obu majątków

Prawdziwe spory nie dotyczą zwykle rzeczy oczywistych, tylko sytuacji mieszanych. Trzy powtarzają się najczęściej.

Mieszkanie kupione przed ślubem, spłacane wspólnie. Sama nieruchomość zostaje w majątku osobistym kupującego. Raty kredytu regulowane w trakcie małżeństwa ze wspólnych środków stanowią jednak nakład z majątku wspólnego na majątek osobisty i podlegają rozliczeniu. Ten wątek szerzej rozwija tekst o mieszkaniu z kredytem po rozwodzie.

Dom wybudowany na działce jednego z małżonków. Działka bywa darowizną od rodziców, a więc majątkiem osobistym. Budowa finansowana wspólnie oznacza nakład, którego wartość ustala się według stanu z chwili poniesienia i cen z chwili podziału. Rozbieżność między tymi dwiema wartościami potrafi być ogromna.

Firma założona przed małżeństwem. Samo przedsiębiorstwo może pozostać osobiste, ale dochody z niego osiągane w trakcie małżeństwa zasilają majątek wspólny. Gdy zyski były reinwestowane w firmę zamiast wypłacane, ustalenie rozliczenia wymaga zwykle opinii biegłego.

Dlaczego to ustalenie musi być pierwsze

Kolejność ma znaczenie praktyczne. Dopóki nie wiadomo, co wchodzi do majątku wspólnego, każda rozmowa o tym, kto co dostanie, jest przedwczesna. Zdarza się, że strony przez rok negocjują podział składnika, który po analizie dokumentów okazuje się majątkiem osobistym jednej z nich.

Znaczenie ma też dowód. Przy składnikach na styku obu majątków liczą się akty notarialne, umowy darowizny, historie rachunków i potwierdzenia przelewów. Im później ktoś zabiera się za sprawę, tym trudniej te dokumenty odtworzyć, zwłaszcza że banki nie przechowują historii operacji bez końca.

Nierówne udziały to wyjątek, nie reguła

Co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe, niezależnie od tego, kto ile do niego wniósł. Ustalenie nierównych udziałów jest możliwe, ale wymaga ważnych powodów i wykazania różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku.

Warto wiedzieć, że przy ocenie przyczynienia się bierze się pod uwagę także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Argument sprowadzający się do samego porównania zarobków zwykle więc nie wystarcza.

Od czego zacząć

Nie trzeba samodzielnie kwalifikować każdego składnika, zwłaszcza tych spornych. Opisz sprawę w formularzu: wystarczy informacja, jakie są główne składniki majątku i skąd się wzięły. Zgłoszenie trafi, za Twoją zgodą, do specjalisty od spraw majątkowych, który oceni skład majątku i wskaże, czy realna jest umowa u notariusza, czy postępowanie sądowe.

Podsumowanie

Majątek wspólny obejmuje co do zasady to, co nabyto w trakcie małżeństwa, łącznie z wynagrodzeniem obojga małżonków, niezależnie od tego, na kogo formalnie zapisano dany składnik. Majątkiem osobistym pozostaje to, co istniało przed ślubem, oraz spadki i darowizny. Najwięcej sporów rodzą składniki mieszane, a rozstrzyga o nich nie poczucie sprawiedliwości, tylko dokumenty. Dlatego ustalenie składu majątku jest pierwszym krokiem, a nie formalnością do odhaczenia po drodze.