Zachowek: komu przysługuje i ile wynosi
Redakcja Prawo Do Majątku Opublikowano Zaktualizowano
Zachowek to pieniądze, których mogą żądać najbliżsi zmarłego, czyli dzieci, małżonek i rodzice, gdy testament ich pominął albo dał im mniej, niż przewiduje ustawa. Wynosi połowę udziału, który przypadłby im bez testamentu, a w niektórych sytuacjach dwie trzecie. Z tego wpisu dowiesz się, kto ma do niego prawo, jak go policzyć z darowiznami i ile masz czasu. Jeśli równolegle dzielicie odziedziczony majątek, zacznij od tekstu o dziale spadku krok po kroku.
Najważniejsze w skrócie
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Co to jest zachowek? | Suma pieniędzy, której najbliżsi pominięci w testamencie mogą żądać od spadkobiercy. |
| Komu przysługuje? | Dzieciom, a w miejsce zmarłego dziecka wnukom, małżonkowi i rodzicom, jeśli dziedziczyliby bez testamentu. |
| Ile wynosi? | Połowę udziału, który przypadłby bez testamentu. Dwie trzecie dla małoletniego dziecka lub wnuka i osoby trwale niezdolnej do pracy. |
| Czy liczą się darowizny? | Tak. Do spadku dolicza się darowizny zmarłego, poza kilkoma wyjątkami. |
| Ile jest czasu? | Pięć lat od ogłoszenia testamentu. Wobec obdarowanego pięć lat od śmierci (art. 1007 KC). |
Co to jest zachowek?
Zachowek to prawo do pieniędzy od spadkobiercy. Mają je najbliżsi zmarłego. Osoba uprawniona nie staje się przez to spadkobiercą. Nie bierze udziału w dziale spadku i nie może żądać konkretnej rzeczy, na przykład mieszkania. Może żądać pieniędzy.
Zachowek chroni rodzinę przed całkowitym pominięciem. Zmarły mógł w testamencie zapisać majątek komu chciał, ale najbliżsi i tak dostają minimum określone w ustawie.
Komu przysługuje zachowek?
Zachowek należy się trzem grupom osób, ale tylko wtedy, gdy dziedziczyłyby bez testamentu (art. 991 § 1 KC):
- dzieciom, a gdy dziecko nie żyje, jego dzieciom, czyli wnukom zmarłego,
- małżonkowi,
- rodzicom.
Warunek dziedziczenia z ustawy ma znaczenie w praktyce. Rodzice dziedziczą dopiero wtedy, gdy zmarły nie zostawił dzieci ani wnuków. Jeśli zmarły miał dzieci, jego rodzice zachowku nie dostaną. Wnuk ma prawo do zachowku, gdy jego rodzic nie żył w chwili śmierci dziadka.
Prawa do zachowku nie mają rodzeństwo, dalsza rodzina, partner bez ślubu ani osoby obce. Nie zmienia tego nawet bardzo bliska relacja ze zmarłym.
Ile wynosi zachowek?
Zachowek wynosi połowę udziału, który przypadłby Ci bez testamentu. Dwie trzecie należy się osobie trwale niezdolnej do pracy i małoletniemu dziecku lub wnukowi.
| Kto żąda zachowku | Część udziału ustawowego | Podstawa |
|---|---|---|
| Dorosłe dziecko zdolne do pracy | 1/2 | art. 991 § 1 KC |
| Małoletnie dziecko lub wnuk | 2/3 | art. 991 § 1 KC |
| Osoba trwale niezdolna do pracy, w każdym wieku | 2/3 | art. 991 § 1 KC |
| Małżonek zdolny do pracy | 1/2 | art. 991 § 1 KC |
| Rodzic, gdy zmarły nie miał zstępnych | 1/2 albo 2/3 przy niezdolności do pracy | art. 991 § 1 i art. 932 KC |
Udział liczy się tak, jakby testamentu nie było. Liczy się też osoby, które spadek odrzuciły albo zostały uznane za niegodne. Pomija się te, które zrzekły się dziedziczenia albo zostały wydziedziczone (art. 992 KC). Ta zasada często zmienia wynik domowych obliczeń.
Dzieci i małżonek dziedziczą po równo, ale małżonek dostaje co najmniej 1/4 spadku. Gotowe ułamki i kwoty dla typowych rodzin zestawia wpis ile wynosi zachowek.
Jak obliczyć zachowek krok po kroku?
Zachowek liczysz w trzech krokach. Najpierw ustal wartość spadku i dolicz darowizny. Potem ustal udział, który przypadłby Ci bez testamentu. Na koniec pomnóż jedno przez drugie i przez 1/2 albo 2/3.
Przykład. Ojciec zapisał w testamencie cały majątek synowi. Żyje jego żona i dorosła córka, zdolna do pracy. Spadek jest wart 600 000 zł i nie ma długów. Pięć lat przed śmiercią ojciec dał synowi mieszkanie, dziś warte 300 000 zł. Córka nie dostała od ojca żadnej darowizny.
Bez testamentu żona, syn i córka dziedziczyliby po 1/3. Zachowek córki to więc 1/2 × 1/3, czyli 1/6 podstawy.
| Wariant | Podstawa obliczenia | Zachowek córki (1/6) | Zachowek, gdyby córka była małoletnia (2/9) |
|---|---|---|---|
| Bez doliczenia darowizny | 600 000 zł | 100 000 zł | 133 333 zł |
| Z darowizną doliczoną do spadku | 900 000 zł | 150 000 zł | 200 000 zł |
Założenia: spadek bez długów, mieszkanie wycenione w stanie z dnia darowizny i według dzisiejszych cen, córka nie dostała wcześniej żadnych darowizn. W prawdziwej sprawie liczby zależą od wyceny i dokumentów. Swoje kwoty policzysz w kalkulatorze zachowku. Kalkulator pokazuje każdy krok.
Jakie darowizny dolicza się do zachowku?
Do spadku dolicza się zwykle wszystkie darowizny zmarłego. Wyjątki zależą od tego, kto dostał darowiznę i kiedy.
| Darowizna | Czy doliczana do zachowku? | Podstawa |
|---|---|---|
| Na rzecz spadkobiercy lub osoby uprawnionej do zachowku | Tak, bez limitu czasu | art. 993 § 1 i art. 994 § 1 KC |
| Na rzecz osoby obcej, ponad 10 lat przed śmiercią | Nie | art. 994 § 1 KC |
| Na rzecz osoby obcej, w ciągu ostatnich 10 lat | Tak | art. 994 § 1 KC |
| Drobna, zwyczajowo przyjęta, na przykład prezent urodzinowy | Nie | art. 994 § 1 KC |
| Zrobiona, gdy spadkodawca nie miał jeszcze dzieci, przy zachowku dla zstępnego | Nie, chyba że na mniej niż 300 dni przed urodzeniem dziecka | art. 994 § 2 KC |
| Zrobiona przed ślubem, przy zachowku dla małżonka | Nie | art. 994 § 3 KC |
Darowiznę wycenia się w stanie z dnia jej przekazania, ale według cen z chwili liczenia zachowku. Mieszkanie podarowane 15 lat temu liczy się więc w stanie sprzed 15 lat, ale po dzisiejszych cenach. Szerzej o przekazywaniu majątku w rodzinie pisze tekst o darowiźnie w rodzinie.
Od kogo można żądać zachowku?
Zachowku żądasz najpierw od spadkobiercy. Gdy od niego nie da się go uzyskać, kolejność jest taka:
- spadkobierca, czyli zwykle osoba wskazana w testamencie,
- osoba, która dostała zapis windykacyjny, czyli konkretną rzecz z testamentu notarialnego, do wysokości swojego wzbogacenia,
- osoba obdarowana, do wysokości swojego wzbogacenia (art. 1000 KC).
Spośród kilku obdarowanych najpierw płaci ten, kto dostał darowiznę później. Jeśli osoba zobowiązana sama ma prawo do zachowku, płaci tylko z tego, co przekracza jej własny zachowek.
Kiedy zachowek się przedawnia?
Na żądanie zachowku od spadkobiercy masz 5 lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 KC). Wobec obdarowanego albo zapisobiercy windykacyjnego, a także gdy testamentu nie było, termin wynosi 5 lat od śmierci spadkodawcy. Osobny termin ma zwrot obniżonego zachowku: 5 lat od dnia obniżenia (art. 997¹ § 3 KC). Rozmowy w rodzinie nie zatrzymują terminu. Jak policzyć datę końcową, co przerywa termin i co zrobić, gdy już minął, opisuje wpis o przedawnieniu zachowku.
Czy można stracić prawo do zachowku?
Tak, w trzech sytuacjach.
- Wydziedziczenie. Zmarły mógł w testamencie odebrać zachowek osobie, która uporczywie postępowała wbrew zasadom współżycia społecznego. Także osobie, która popełniła wobec niego lub jego bliskich umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażąco ich obraziła. Albo osobie, która uporczywie nie wypełniała obowiązków rodzinnych (art. 1008 KC). Przyczyna musi być podana w testamencie. Wydziedziczenie nie działa, jeśli zmarły przebaczył. Kiedy jest skuteczne i jak je podważyć, opisuje wpis o wydziedziczeniu.
- Niegodność dziedziczenia. Sąd może uznać spadkobiercę za niegodnego, na przykład za ciężkie przestępstwo wobec zmarłego albo uporczywe uchylanie się od alimentów lub opieki. Niegodny jest traktowany tak, jakby nie żył w dniu śmierci spadkodawcy.
- Zrzeczenie się dziedziczenia. Przyszły spadkobierca może u notariusza zrzec się dziedziczenia albo samego zachowku, w całości lub w części. Zrzeczenie obejmuje zwykle także jego dzieci.
Dzieci osoby wydziedziczonej zachowują własne prawo do zachowku, nawet gdy ich rodzic żyje.
Co zrobić, gdy ktoś żąda zachowku od Ciebie?
Najpierw sprawdź, czy roszczenie jest zasadne i dobrze policzone. Spór dotyczy zwykle wyceny nieruchomości, doliczonych darowizn albo przedawnienia.
Możesz poprosić sąd o pomoc (art. 997¹ KC):
- odroczenie terminu zapłaty,
- rozłożenie zachowku na raty, zwykle na najwyżej 5 lat, a w szczególnych sytuacjach do 10 lat,
- w wyjątkowych przypadkach obniżenie zachowku.
Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron. Osoba obdarowana może też zwolnić się z zapłaty, oddając to, co dostała. Jeśli w spadku jest udział w domu, który trzeba podzielić, przyda się tekst o zniesieniu współwłasności nieruchomości.
Od czego zacząć sprawę o zachowek?
- Ustal datę ogłoszenia testamentu. Od niej liczy się 5 lat wobec spadkobiercy. Jeśli testamentu nie ogłoszono, sprawdź, czy złożono go w sądzie lub u notariusza.
- Sprawdź, czy należysz do uprawnionych. Pomoże tabela w sekcji o wysokości zachowku i opis sprawy o zachowek.
- Zbierz dokumenty o majątku: odpis księgi wieczystej, akty notarialne darowizn, wyciągi z kont, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.
- Spisz darowizny zmarłego: komu, co i kiedy przekazał. To one najczęściej podnoszą zachowek.
- Policz wstępnie roszczenie według przykładu z tego wpisu. Gdy w spadku jest mieszkanie z hipoteką, przeczytaj też, jak rozlicza się mieszkanie z kredytem po rozwodzie.
- Sprawdź koszty. Jak liczy się opłaty w sprawach majątkowych, pokazuje tekst ile kosztuje podział majątku.
- Opisz sprawę w formularzu. Zaznacz, czy to Ty żądasz zachowku, czy ktoś żąda go od Ciebie. Zgłoszenie trafi do specjalisty, który oceni podstawy roszczenia i termin. Przebieg opisuje część jak to działa na stronie oferty.
Najczęstsze pytania
Czy rodzeństwu przysługuje zachowek?
Czy wnuk może dostać zachowek po dziadku?
Czy zamiast pieniędzy można dostać mieszkanie?
Czy darowizna sprzed 20 lat na rzecz syna liczy się do zachowku?
Czy rozmowy w rodzinie wstrzymują przedawnienie?
Czy koszty studiów dziecka zmniejszają jego zachowek?
Czy od zachowku należą się odsetki?
Co się dzieje z roszczeniem, gdy osoba uprawniona umrze?
Podstawa prawna, źródła i zastrzeżenia · stan na
Art. 991 § 1 KC (Kodeks cywilny, Dz.U. 2026 poz. 795): zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom, którzy dziedziczyliby z ustawy: połowa udziału ustawowego, a dwie trzecie przy trwałej niezdolności do pracy lub małoletnim zstępnym. Art. 991 § 2 KC: osoba uprawniona, która nie otrzymała należnego zachowku, ma przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej. Art. 993 § 1 KC: przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Pokaż pozostałe przepisy i źródła (6) Zwiń przepisy i źródła
Art. 994 § 1 KC: nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn sprzed ponad 10 lat dla osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Art. 997¹ KC: zobowiązany może żądać odroczenia płatności zachowku, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Art. 1007 § 1 KC: roszczenie o zachowek przeciwko spadkobiercy przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795: art. 123, 455, 481, 928, 931, 932, 991–1011, 1048–1050. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2016 r., I CSK 67/15 (pełny tekst w bazie SAOS). Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468: art. 646–654 (otwarcie i ogłoszenie testamentu).
Przykłady liczbowe są modelowe, a ich założenia opisano pod każdym przykładem. Wpis ma charakter informacyjny i opisuje zasady ogólne. Nie jest poradą prawną w konkretnej sprawie, bo jej wynik zależy od dokumentów i okoliczności, które ocenia specjalista. Pojęcia wyjaśnia słownik.
